ԱՆՏԻԿ ԴԱՐԱՇՐՋԱՆԻ ԳՐԱԴԱՐԱՆՆԵՐ

Էֆեսի գրադարանը Թուրքիայում

sdfg

Անտիկ ժամանակաշրջանի Հունաստանում և Հռոմում հիմնականում գրում էին պապիրուսների և մագաղաթների (պերգամենտ) վրա: Սկզբում դրանք գալարներ էին: Պապիրուսը ու մագաղաթը փաթաթում էին փայտե ձողի վրա և պահում սնդուկների կամ պահարանների մեջ: Փայտե ձողի մի կողմում ամրացվում էր պիտակ, որի վրա գրվում էր ձեռագրի վերնագիրը կամ բովանդակությունը: Հետագայում սկսեցին ծալել 4 մասի, որին ասում էին տետրակ (հուն. Բառ է նշ.  չորսեր): Հավաքելով միասին մի քանի այդպիսի տետրակներ ստանում էին հատոր կամ <<կոդեքս>>: Գրադարան (biblioteke) բառը հունարեն բառ է, որը կազմված է biblos-գիրք և teke-պահեստ, պահոց: Անտիկ գրադարանների մասին նյութերը վերաբերվում են Ք.Ա. 2-րդ հազարամյակին: Շարունակել կարդալ “ԱՆՏԻԿ ԴԱՐԱՇՐՋԱՆԻ ԳՐԱԴԱՐԱՆՆԵՐ”

Advertisements

Ռուսաստանի հնագույն գրադարանը «լույս է սփռում» Աստվածաշնչի վրա

ԵՐԿՈՒ գիտնականներ որոնումների մեջ են։ Նրանցից յուրաքանչյուրը կտրում–անցնում է անապատներ, հետազոտում քարանձավներ, ժայռերում գտնվող հին բնակավայրեր ու մենաստաններ՝ աստվածաշնչյան հին ձեռագրեր գտնելու հույսով։ Տարիներ անց նրանց ճանապարհները հատվում են Ռուսաստանի հնագույն հանրային գրադարանում, որին նրանք հանձնում են աշխարհի լավագույն աստվածաշնչյան ձեռագրերը։ Ովքե՞ր են այս մարդիկ։ Ինչպե՞ս են նրանց հայտնաբերած գանձերը հասել Ռուսաստան։

Հին ձեռագրեր՝ Աստծու Խոսքի պաշտպաններ

Այս երկու գիտնականներից մեկի հետ ծանոթանալու համար եկեք մտքով տեղափոխվենք 19–րդ դարի սկիզբ, երբ Եվրոպայում մոլեգնում էին ինտելեկտուալ հեղափոխության քամիները։ Դա գիտական առաջընթացի և մշակութային ձեռքբերումների շրջան էր, որի ժամանակ մտավորականները հանդես եկան ավանդական պատկերացումների դեմ։ Աստվածաշնչի քննադատները փորձում էին գցել Գրությունների հեղինակությունը։ Նրանք նույնիսկ կասկածի էին ենթարկում աստվածաշնչյան տեքստի վավերականությունը։ Շարունակել կարդալ “Ռուսաստանի հնագույն գրադարանը «լույս է սփռում» Աստվածաշնչի վրա”

Սեպագիր թագավորությունում

ԱՌԱՋԱԲԱՆԻ ՓՈԽԱՐԵՆ

Մեր քաղաքակրթությունը համեմատում են երբեմն մի շենքի հետ, որի հիմքերն
անհետանում Են հազարամյակների խորքում։ Մւսրդիկ ձեոքից-ձեոք,
սերնդեսերունդ էին փոխանցում ձեռք բերած գիտելիքների գանձերը, շարելով
ղրանք, ինչպես սանդուղքի աստիճանների սալերը, բարձրացնում էին ավելի ու
ավելի վեր… Այնտեղ է այն ամենը, ինչ ստեղծել են մարդիկ՝ գյուտարարների
անքուն գիշերները, քարտաշների, հողագործների աշխատանքը, մոլորակի
մեծագույն մտածողների հայտնագործուլթյունները և լուսավոր մտքերը… Եվ
երկրային քաղաքակրթության այդ շենքում մշտական տեղ է զբաղեցնում գիրքը՝
«առավել բարդ ու մեծ հրաշալիքը այն բոլոր հրաշալիքներից, որը
մարդկությունն արարել է ապագայի երջանկության և հզորության իր
ճանապարհին…» (Մ. Գորկի)։ Անհամար գրքեր են ստեղծվել Երկրի վրա գրերի
գյուտի պահից ի վեր։ Կավե սալիկների և արմավենու տերևների, պապիրուսե
փաթեթների և մագաղաթյա ձեռագրերի, տպագիր էջերի վրա գիտնականները,
գրողները, փիլիսոփաները ձգտում էին դրոշմել հսկայական աշխատանքով ձեռք
բերած իրենց գիտելիքները, փորձը, մտքերը և պահպանել դրանք սերունդների
համար. Դա է պատճաոը, որ մշտապես, բոլոր ժամանակներում, սւշխարհի բոլոր
երկրներում մարդիկ փառաբանել են գիրքը։ Հին Եգիպտոսում և Ասորեստանում,
Հունաստանում և Հոռոմում, Արաբական խալիֆաթի քաղաքներում… Գիրքը և
հոգու սպեղանի է, և՛ գիտությունների շտեմարան, և՛ իմաստության աղբյոլր։
Մի արաբ գրող գիրքը համեմատել է գանձարանի հետ, իսկ մի հին ռուս գրող՝
մեկ «տիեզերքը ոռոգող» գետերի, մեկ արևի լույսի հետ։ «Սոլովեցկյան
գրադարանի խրատներում» գրքերը համեմատում են ծովերի խորության հետ,
որտեղից ընթերցողը հանում է «թանկարժեք մարգարիտը»։
Առաջադիմության իր վերելքի երկար դարերի ընթացքում մարդկությունը ոչ
միայն սովորել է իր գիտելիքները դրոշմել համապատասխան նյութի վրա, ոչ
միայն ստեղծել գրքեր, այլ նաև ձգտել է հուսալիորեն պահպանել ղրանք։
Ընթերցողին աոաջարկվող գիտագեղարվեստական ակնարկների ժողովածուի մեջ
հեղինակը ձգտել Է ցույց տալ, թե մարդիկ հեռավոր անցյալում ինչպես էին
պահպանում իրենց գրքերը, ինչպես էին ստեղծում գրադարանները՝ «մարդկության
հիշողությունը», ինչպես անվանել է Բեռնարդ Շոուն Ալեքսանդրիայի նշանավոր
գրադարանը։
Ժողովածուի համար որպես բնաբան կարող են ծառայել Ֆրիդրիխ էնգելսի
խոսքերը. «Ալեհեր անցյալը բոլոր պարագաներում ապագա բոլոր սերունդների
համար կմնա որպես արտակարգ հետաքրքիր դարաշրջան, որովհետև այն կազմում է
հետագա, ավելի բարձր գարգացման հիմքը»։
Այս ժողովածուն հեռավոր անցյայի նշանավոր գրադարանների սոսկ պատմաթյունը
չէ։ Այն պատմում է նաև «գրքի գործի» մասին բառիս լայն իմաստով, ցույց է
տալիս գրքի հսկայական նշանակութլունը մարդկության մշակութային
աոաջադիմության համար։ Շարադրված է գրքի գործի այնպիսի ականավոր
գործիչների մասին, ինչպես ռուս իշխան Յարոսլավ Իմաստունը, հռոմեացի գրող
և փիլիսոփա Կասիդորոս Սենատորը, արաբ գիտնական հբն Իսհակը, ֆլորենտացի
հումանիստ Նիկոլո Նիկոլին, հույն բանաստեղծ Կալիմաքոսը, Միջին Ասիայի մեծ
գիտնական Ուլուգբեկը, կիևցի գիտնական-կուսակրոն Նեստորը… Հետազոտված է
որոշ նշանավոր գրքերի ճակատագիրը՝ էվկլիդեսի, «Սկզբունքները», Ուլուգբեկի
«Աստղային աղյուսակները», «Անցած տարիների պատմությունը»։
Ընդգծված է շատ ժողովածուների և առանձին գրքերի դրամատիկ ճակատագիրը,
ցույց է տրված դրանց կործանումը տարերային աղետների, հրդեհների
ջրհեղեղների, պատերազմների ժամանակ։
«Սալիկների տներ», «մտքերի ապաստարաններ», «հոգու դեղատներ»,
«իմաստության տներ», «գրապալատներ» այս– պես են կոչվել տարբեր
ժամանակներում, տարբեր երկրներում գրադարանները։ Դրանց ճակատագրերն էլ
հետազոտվում են ակնարկներում.
Ա.Գլուխով
«0,   ՇՈՒՄԵՐ,   ՄԵԾ ԵՐԿԻՐ…»
Հին սեպագիր, այդ թվում նաև շումերական գրականության գլխավոր հմայքը,
ինչպես նկատել է հետաղոտողներից մեկը,— նրա երիտասարդությունն է։ Այն շատ
երիտասարդ է, քանի որ գիտնականները միայն հիմա են սկսում նրա
հայտնագործումը, ճանաչումը։ Եվ դա զարմանալի չէ: Դեռևս 70—80 տարի առաջ
նույնիսկ խոշորագույն մասնագետներր շատ աղոտ պատկերացում ունեին հենց
Շումերի գոյության, չասենք արդեն նրա գրականության մասին։ Հետաքրքրական
է, որ շումերներին նախապես հայտնագործել են ոչ թե հնագետներն ու
պատմաբանները, այլ լեզվաբանները։ Ուսումնասիրելով Աշուրբանիպալի
գրադարանի սեպագիր աղյուսակները, գիտնականները դրանցից մեկում գտան
((շումերական գաղտնի փաստաթղթերի» մասին հիշատակություն։ Իսկ ինքը արքան՝
գրադարանի տերը գրում է. «Ինձ համար մեծ բերկրանք էր կրկնել շումերների
գեղեցիկ, բայց անհասկանալի արձանագրություններր»։
Իսկ ի՞նչ երկիր, ի՞նչ ժողովուրդ է այդ։ Քսան՛՛ինգ դար առաջ ապրած
Աշուրբանիպալն արդեն– շումերների լեզուն համարում էր անհասկանալի, իսկ
«պատմահայր» Հերոդոտոսը ընդհանրապես ոչինչ չգիտեր այդ ժողովրդի մասին։
Երբ լեզվաբաններից անմիջապես հետո գործի անցան հնագետները, երբ նրանք
Միջագետքում ձեռնամուխ եղան պեղումներին, «ժողովուրդը, որը սկզբնավորել է
պատմությունը» (այժմ երբեմն այդպես են անվանում շումերներին),   սկսեց
պատմել։
…Բաբելոնի և Պարսից ծոցի միչև ճանապարհի կեսին չորացած անապատում
հնագույն ժամանակներից ի մեր խոյանում է Վարկա բլուրը։ Դեռևս առաջին
համաշխարհային պատերազմից առաջ սկսած նրա պեղումները վերսկսվեցին 1927
թվականին։ Բլրի տակ թաքնված էր երեք հազար տարեկան Ուրուկ հնագույն
քադաքը։ Բոլորովին անսովոր բաներ էին թաքնված Վարկա բլուրում։ Եվ ամենից
առաջ ամենահնագույն  գրերով  կավե  սալիկներից մեկը։
Գտնված փաստաթղթերր վերաբերում էին մեր թվականությունից առաջ չորրորդ
հազարամակի կեսերին։ Դրանց տարիքր հիսունհինգ դար է։ Մ. թ. ա. XXVII
դարում Ուրուկի թագավորը շումերական ղյուցազներգական  ավանդության և
աքքադական  էպոսի  առասպելական հերոս Գիլգամեշն Էր:
Միջագետքում հայտնագործվել են նույնքան հին նաև այլ քաղաքներ։ Հնագետների
աչքերի առջև հայտնվեցին տաճարների և պալատների փլատակներ, տնային
գործածության իրեր, աշխատանքի գործիքներ, արվեստի ստեղծագործություններ։
Եվ  սեպագրերով ծածկված  զանազան ձևի ու  չափի  կավե սալիկների  սարեր։
Դրանցից   մենք տեղեկանում ենք հին Շումերի քաղաքական և սոցիալական
կյանօի, նրա  էկոնոմիկայի և պետական     կառուցվածքի, հողագործության,
անասնապահության, նավագնացության (Շումերի.քաղաքների մեծ–մասը   Եփրատի
ափին էին), բրուտի, դարբնի, ջուլհակի արտադրանքի զարգացման մասին։
Տակավին մեր   թվականությունից  առաջ չորրորդ հազարամյակում շումերները
ստեղծեցին ոռոգման  ջրանցքների ցանց։ Եվ իսկական ճահճային դժոխքը,
ինչպիսին այդ երկիրն էր մինչև մարդու հայտնվելը, աշխատասեր ժողովուրդը
վերափոխեց հոյակապ օազիսի: Աստվածաշունչը հենց այդ երկրամասում է զետեղել
դրախտը, հավանաբար այն պատճառով, որ ջրանցքների ճյուղավորված ցանցով
ոռոգվող փարթամ այգիները, բերի դաշտերր հարևան անապատների և անհյուրընկալ
լեռների հետ սուր հակադրություն եին ներկայացնում: Այդ վայրերում էին
գտնվում Շամիրամի կախովի այգիները` աշխարհի յոթ հրաշալիքներից մեկը:
Շումերները՝   աշխարհի  հնագույն քաղաքակրթությունից մեկի ստեղծողները,
հորինեցին բրուտագործական շրջանը, անիվր, գութանը, սերմնացան սարքը,
առագաստանավր մարդու ուղու հոյակապ փուլանիշները: Նրանց երկրում ծառ
չկար, ուստի նրանք տնակները և անասունների գոմերր սկսոցին–շինել կավով
ամրացրած եղեգնից։ նրանք սովորեցին կառուցել   կամարներ,  ձուլել պղինձ և
բրոնզ։
Շոլմերների համար (և ոչ միայն շումերների) կավը՝ դարձավ հումքի
կարևորագույն տեսակներից մեկը։Դրանից պատրաստում էին աղյուսներ պալատների
և տաճարները կառուցման համար։ Վառարանում թրծած աղյուսներն
իրենց■ամրությամբ չէին զիջում քարին։ Կավով ծեփում էին նավերի ճեղքերը,
այն օգտագործում   էին  ամանեղեն և աշխատանքի գործիքներ (մասնավորապես
մանգաղներ), տակառներ, սնդուկներ, իլիկներ պատրաստելու համար։    Եվ
մարդուն, ինչպես  ավետում է շումերական առասպելը, աստվածները ստեղծել են
այդ նյութից: Կավից կառուցում էին նաև պաշտմունքային բազմաստիճանավոր
աշտարակներ` զիկուրատներ։ Դրանք հենվում էին քարե   պատվանդանի վրա  և
երեսապատված էին  ջնարակված սալիկներով, որոնք  գեղեցիկ և տպավորիչ տեսք
ունեն։
Շատ հազարամյակներ կավը ծառայել է նաև որպես գլխավոր նյութ գրչության
համար։ Կավից պատրաստում էին ամենատարբեր ձևի և չափի սալիկներ, այնուհետև
եղեգնի ■սրած ձողիկով դրոշմում սեպագիր նշաններ։ «Եթե իմ մայրը
չլիներ,,,» սիրային երգ երկխոսությունը վերջանոլմ է. «Սյս երգը… գրվել է
եղեգնի ձողիկով» բառերով։
Հանդիպում են բոլորակ, քառակուսի, ուղղանկյունի, հարթ կամ ուռուցիկ
սալիկներ։ Հայտնի են 1Î1սմ չափի սալիկներ։ Ավելի շատ տարածված էին այն
չափերը, որոնք գրչին հնարավորություն էին տալիս սալիկը բռնել ափի մեջ 4Î3
և 5Î5 սմ: Գտնվել են նաև իսկական մանրակերտեր, որոնցում առանձին տողերի
բարձրոլթյունը 2մմ չի  անցնում։
Սովորաբար հենց շումերներին են վերագրում սեպագրի գյուտը, իսկ իրենք
շումերները համարում էին, որ գրերը ստեղծել են աստվածները, ինչպես այդ
մասին պատում են նրանց   ասքերը։
Շումերը հայտնի Էր իր բազմամարդ քաղաքներով։ Ուրր, որը մի ժամանակ եղել է
Շումերի մայրաքաղաքր, ունեցել է մինչև 200 հագար բնակիչ։ Տասնյակ նավեր՝
Սիրիայից, Եգիպտոսից, Հնդկաստանից հանգրվանում էին այստեղ։ Այն մասին, թե
ինչպես էին ապրում, աշխատում, ինչով էին սնվում մարդիկ այդ հեռավոր
ժամանակներում, մեզ պատմել են հին Շումերի քաղաքների պեղումների ժամանակ
գտնված սալիկներր։ Շումերի կրոնական կենտրոնում՝ նիպուրում գտնվել են մի
քանի հազար սալիկներ։ Դրանք տեղավորված էին վաթսուներկու սենյակներում։
Մոսկվայի Ա.Ս.Պուշկինի անվան կերպարվեստի թանգարանում կա շատ լավ
պահպանված երկու եղերերգ պարունակող մի սա–լիկ։ Եղերերգերր հորինվել են
Նիպուրում մեր թվականությունից առաջ մոտավորապես 1780 թվականին՝ դրանք
ավելի քան 38 դար տարիք ունեն։
Մշակութային մյուս կենտրոնը Ուրն էր։ Այն երկար տարիներ ուսումնասիրել է
հնագետ Լ. Վուլլին։ Այստեղ նույնպես բազմաթիվ սեպագիր սալիկներ կային։
Երբ հնագետները «պեղեցին» քաղաքը, նրանք տեղեկացան քաղաքի չորս հազար
տարվա կյանքի մասին։ Իր ծաղկման շոջանում նա գերիշխել է Շումերի մյուս
քաղաքների վրա։ Շատ գաղտնիքներ, անվիճելիորեն, բացահայտվել են գրավոր
հուշարձանների շնորհիվ՝ առաջին պատկերագրական –նշաններից մինչև
Էլամացիների կողմից թալանված և ավերված քաղաքների առթիվ գրված ողբը։ Ահա
տողեր այդ ստեզծագործությունից.
«երբ նրանք եկան, ոչնչացնելով չորս  կողմն ամեն ինչ,
Որպես կատաղի  հեղեղ, բնաջնջելով ամենն իսպառ,
Ինչո՛՛ւ Շումեր,  ինչի համար դու պատժվեցիր այդպես։
Տաճարից վտարվել են վեհապետները սրբազան,
Քաղաքն  ավերվել  է, զոհասեղաններր քանդվել,
Եվ ամբողջ երկրին էլամացիներն են տիրել… »
Քաղաքր նաև խոշոր մշակութային կենտրոն էր։ Հնագետները հայտնաբերեցին մի
քանի գրադարան՝ «Սալիկների տուն» (հաջողվեց հետամուտ լինել դարերի
ընթացքամ նրա բազմաթիվ վերակառուցումների պատմությանը),    սուրբ
տեքստերով «գրքերի» ոչ մեծ հավաքածու, որոնց թվում՝ հիմներ ի պատիվ
տարբեր աստվածների. Շունինգիզիգ անունով դարբնի տանր գտնվել է շումերա-
սեմական քերականություն, իսկ պղնձե իրերի խոշոր վաճառականի տանը՝ արխիվ։
Փաստաթդթերր հնարավորոլթյուն ընձեռեցին որոշել, որ այդ վաճառականը,
դրանից բացի վերավաճառում էր տներ և այգիներ, տոկոսով փող էր տալիս և
նույնիսկ… մաշված հագուստի առևտուր անում։ «Լայն փողոցի»1 տանր
(անվանումը, իհարկե, պայմանական է) գտնվեց մոտավորապես երկու հազար
սալիկ։ Սովորական չէր նաև նրա նախագիծը՝ տան մի մասը հարմարեցված է
դպրոցական պարապմունքների համար։ Բակը և հյուրասենյակր եղել են
դասարաններ։ Մի քանի հարյուր սալիկներ բովանդակում են «դպրոցական
վարժություններ»՝ կրոնական, պատմական տեքստեր, բազմապատկման աղյուսակներ։
Հայտնի է տղաների այդ ղպրոցի ուսուցչի անունը՝   Իգմիլսին։
Լ. Վուլլիի արշավախմբի կարևոր գյուտը՝ փոքր տաճարի հիմնաղրման սալիկն է։
Այդ հայտնագործոլթյան շնորհիվ, առասպելական համարվող Ուրի առաջին
հարստությոյւնը  մտավ պատմության մեջ…
Համարյա չորս հազարամյակ Լագաշ քազաքում հողի տակ մնացել էին ավելի քան
քսան հազար սալիկներ։Դրանք սիստեմավորվել և ըստ բովանդակության բաժանվել
էին մասերի. դա  արդեն իսկական գրադարան էր։
Պատկառելի էր հին Շուրուպպակում գտնված «ավարը»։ Այնտեղ Ֆարա ժամանակակից
գյուղի մոտ, որի շուրջր տարածվում են րնդարձակ ճահիճներ, գտնվել են
շումերական սեպագրի հին բնագրեր։ Իսկական գանձ, որն իրավամբ համարում են
գրադարան։ Այդ գանձը հնարավորոլթյուն տվեց հրատարակել «Հնադարյան սեպագիր
նշանների ցուցակը»։
Այն մասին, թե ինչպես էին պահպանվում նման փաստաթղթերը, կարելի է դատել
Ուրուկի գտածոներից։ Այնտեղ սալիկները դասավորում էին ուռենու ճյուղերից
պատրաստած զամբյուղների մեջ։ Յուրաքանչյուր զամբյուղ կապում էին, վրան
ամրացնում ֆորմուլյար՝ մակագրություններ ունեցող պիտակներ։ Ահա դրանցից
մի քանիսը՝ «Այգուն վերաբերող փաստաթղթեր», «Աշխատավորների
առաջադրույթներր», «Եղեգնյա զամբյուղ, ջուլհակների արհեստանոցին
վերաբերող փաստաթղթերով»։ Բերենք երկու տեքստ։ Մեկում ասվում է– «Դադագից
ստացվել են բրոնզե անոթներ– դրանք կշռել է Ուր-Շարան»։ Մյուսում՝
«Քառասունհինգ ստրկուհիներ մեկ օրով ուղարկվել են եղեգն տեղափոխելու նավի
նորոգման և պալատի համար գերաններ բերելու նպատակով»։ Իսկ ահա մի սալիկ
Լագաշից, հոտից մեկ ոչխար է տրվել թագավորի խոհանոցի համար, իսկ մորթին՝
կաշեգործին։ Մեկ այլ սալիկում նշված է, թե որքան թարմ ձուկ է ուղարկվել
թագավորի խոհանոցի համար։ Թագավորի կինը, նշված է երրորդում, ստացել է
մեկ ուլ և հանձնել այն մսագործ էնսագին։
Սրանք թագավորական-տաճարային տնտեսության փաստաթղթերն են։ Սակայն
քաղդեական իմաստունները թողել են աշխատություններ մաթեմատիկայի,
պատմության, աստղագիտության, բժշկության վերաբերյալ, գյուղատնտեսական
ձեռնարկներ (գտնվել են հողագործի օրացույց և բույսերի դասակարգում)։
Սալիկներից մեկի վրա, օրինակ, շարադըրված է եռանկյունիների նմ՛անության
ապացույցը, մյուսի վրա թեորեմ, որը գիտությանր հայտնի է որպես էվկլիդեսի
թեորեմ։ Արդեն մեր թվականությունից առաջ երկրորդ հազարամյակում Շումերի
գիտնական֊մաթեմատիկոսները, «թվերի իմաստուն գրիչները» ապացուցել են նաև
Պյութագորասի թեորեմը։ Եվ Համմուրաբիի նշանավոր օրենսգիրքր, որի
ակունքները գալիս են Շումերից, հետագայում իր ազդեցությունն է թողել
Հուստինյանոսի հռոմեական օրենսգրքի վրա։
Ամենահին օրենսդրական փաստաթղթերը համարում են համարյա չորս հազար տարի
առաջ ապրած Ուր-Նամու տիրակալի օրենսգրքերը։ Մենք կարող ենք դատել նաև
այն մասին, թե ինչպես էին կիրառում օրենքները գործնականում, դարերի
խորքից մեզ են հասել կավե սալիկների վրա դրոշմված առանձին դատական
գործեր։ Երեսունյոթ դար առաջ երեք հոգի պայմանավորվելով, սպանում են Լու-
Ինանն անունով մի մարղու, իսկ   այնուհետև  այդ   մասին հայտնում նրա
կնոջը, որը, չգիտես թե ինչու, հանցագործության մասին չի հայտնել
իշխանություններին։ Այդ հայտնի է դառնում Նիպպուր քաղաքի թագավորին, որը
հրամայում է պատժել մեղավորներին։ Մեղադրողը պահանջում– է մահապատժի
ենթարկել և երեք մարդասպաններին, և հանցագործությունը թաքցնող կնոջը։
Սակայն դատարանը արդարացնում է կնոջը։ Սալիկի վրա բերված է դատարանի փաս–
տարկը֊ «Մի թե նա է սպանել իր ամուսնուն։ Բավական է պատժել նրանց, ովքեր
իրոք սպանել են»։ Ալդ փաստաթուղթը վերծանող Ս. Կրամերր հետաքրքրվեց, թե
ինչպես կվարվեր նմանօրինակ դեպքում ժամանակակից դատարանը այժմյան
օրենքների համաձայն։ Նրան պաաասխանեց Պենսիլվանիայի համալսարանի
իրավունքի ֆակոլլաետի դեկան 0. Ռոբերտսր. որպես մասնակից կինը մեղավոր չի
կարող ճանաչվել։ Հանցագործություն կատարվելուց հետո մասնակից համարվում է
միայն նա, ով ոչ միայն իմացել է հանցագործության մասին, այլև ընդունել և
թաքցրել է հանցագործին կամ որևէ  այլ ձևով օգնել նրան։
Նիպպուրում գանվել է նաև դեղատոմսերի ցուցակ պարունակող մի սալիկ։ Այն
բավականին մեծ է՝ 9,5Î16 սմ, նրա վրայի տեքստր 145 տող է։ Դեղեր
պատրաստելու համար Շումերի բժիշկը օգտագործել է բուսական, կենդանական և
հանքային ծագում ունեցող մթերքներ։ Դեղերի մեծ մասր պատրաստվում էին
մանանեխից, ուռենուց, եղևնուց, սոճուց։ Դեղերը լուծում էին գարեջրով,
գինով, բուսական յուղով։ Հետաքրքիր է, որ փաստաթղթի վրա չկան մոգական
հմայություններ…
Մեզ են հասել նաև հնագույն քարտեզներ։ Դրանցից մեկի վրա նիպպուր քաղաքի
հատակադեծն է, ճշգրիտ տրված են քաղաքի չափերը, նշված են պարիսպների,
դարպասների, կարևորագույն շենքերի տեղաղրաթյունը։ Հայտնի է նաև 12Î8 սմ
չափի «աշխարհի քարտեզը»։ Աշխարհը ներկայացված է շրջանակի տեսքով, եզերված
գոտիով, որը պատկերում է օվկիանոսի ջրերը։ ներքին շրջանակի կենտրոնր՝
Բաբելոնն է։ Եփրատը նշանակված է հյուսիսային լեռներից /Հայաստանից/ մինչև
գետաբերանը հարավային ճահիճներում։ Արտաքին շրջանակից դուրս՝ յոթ
եռանկյունիներ են, որոնց գագաթները պատկերում են հեռավոր երկրները։
Եռանկյունիներից մեկն անվանվել է «Այն վայրը; որտեղ արևը չի
երևում» (նկատի է առնված բևեռային գիշերը )։
Այդ անհամար (և դեռես ոչ բոլորը կարդացված) սալիկները ստեղծվել են
գրիչների աշխատանքով։ նրանց մասնագիտությունր համարվում էր դժվարին և
պատվավոր։ Լենինգրադում պետական էրմիտաժի հավաքածուում պահպանվում է մի
սալիկ (N15234)՝ շումերական առակից հատված «Գրիչների, իմ արհեստակիցների
աշխատանքը…» Այն բովանդակում է մենախոսության մի մասր գրիչի տրտունջն
իր որդուց, որը չի ցանկանում շարունակել հոր գործր։ Սալիկի վրա կան գրիչի
մասնագիաությունը գովաբանող տողեր, /Իմաստուն  մարդիկ,  որ  ապրում  են
մեր  մեջ, այն   ժամանակից  երբ  էնկին ամեն ինչին անվանում  տվեց,
Այնպիսի շնորհալի աշխատանք, ինչպիսին գրչի դորեն է,  որն   ընտրել եմ
ես, Չեն   կարող  հիշատակել…/
Ենթադրում են, որ այդօրինակ տեքստեր կազմում էին շումերական ղպրոցների
ուսուցիչները որպես յուրատեսակ «ուսումնական ձեռնարկներ»։ Գրչության
արվեստն ուսուցանող առաջին դպրոցները երևան են եկել առնվազն հինգ հազար
տարի   առաջ։
Ինչպես էր վարվում դասավանդումը դպրոցում։ Ահա մի պատմվածք շումերական
դպրոցականի կյանքից։
«— Ուր էիր դու գնացել— Ես զնացել էի դպրոց։—- Ի՞նչ էիր անում դու
դպրոցում։— Ես կարդացել եմ իմ սալիկը, կերել իմ նախաճաշը, գրել իմ սալիկը
մինչև վերջ,.. հետո ինձ կանչել են, ճաշից հետո ստացա գրավոր ղաս։ Երբ
դասերն ավարտվեցին, գնացի տուն։ Մտա տուն և տեսա, որ այնտեղ նստած է
հայրս։ Հորս համար կարդացի իմ սալիկը, հայրս գոհ մնաց։ Երբ առավոտյան վաղ
վեր կացա, խնդրեցի մորս, «ինձ նախաճաշ տուր, պետք է դպրոց գնամ»։ Մայրս
վառարանից ինձ երկու բլիթ տվեց, ես նրա ներկայությամբ նաև ջուր խմեցի և
գնացի դպրոց։ Դպրոցում վերակացուն հարցրեց ինձ  «Ինչո՞ւ ես այսքան ուշ
եկել»։ Ես վախեցա և իմ սիրտն սկսեց բաբախել։ Ես մոտեցա ուսուցչին   և
քաղաքավարությամբ  խոնարհվեցի»։
Օրն անհաջող էր, ուսուցիչը պատժեց տղային։ Վերադառնալով տուն, աշակերտը
խնդրեց հորը ուսուցչին հրավիրել տուն և նվերներով սիրտը գութ գցել։ Հայրն
այդպես էլ արեց։ Ուսուցիչր եկավ, նրան նստեցրին պատվավոր տեղում,
դպրոցականը ծառայում էր նրան և պատմում, թե ինչ է սովորել դպրոցում։
Հայրր շնորհակալություն հայտնեց ուսուցլին, այն ջանադիրության համար, որ
վերջինս գործադրում է իր որդուն գրչության արվեստի գաղտնիքներին տեղյակ
դարձնելու նպատակով։ Նա ուսուցչին նվիրեց նոր հագուստ, թանկարժեք
նվերներ, իսկ մատին մատանի դրեց։ Հեռանալով, ուսուցիչը դիմեց աշակերտին.
«Երիտասարդ, քանի որ դու ուշադիր լսում ես իմ խոսքերը, քանի որ ոչինչ
բաց  չես  թողել, դու  կարող ես հասնել գրչության արվեստի բարձունքներին։
Կարող ես դառնալ քո բարեկամների առաջնորդը, քո ընկերների գլխավորը, կարող
ես նրանցից ավելի բարձր աստիճանի հասնել։ Դու լավ ես կատարում քո
պարտականաթյուններր դպրոցում, դու կրթված մարդ կղառնաս»։
Ինչպես ենթադրում են, այդ ստեղծագործությունը գրել է գրիչների ղպրոցի
անվանի ուսուցիչ, որը դեռևս իր ժամանակին արդեն մեծ համբավ ուներ։ Այն
մեզ է հասել բազմաթիվ ընդորինակություններով, ճիշտ է, նրանց մեջ չկար ոչ
մի ամբողջական օրինակ։ Այն վերականգնել, իսկ այնուհետև հրատարակել է Ս.
Կրամերը։
«Սալիկների տները» և գրադարանները պահպանել են կավե գրքեր, որոնք մեզ
պատմել են նաև շումերական ժողովրդի բանաստեղծականության մասին։
Ներկայումս վերծանվել և կարդացվել են առասպելներ, ձոներգություններ,
խրատներ, պոեմներ, եղերերգեր բովանդակող սալիկները։ Պարզվեց, որ
շումերական առածների և ասացվածների ժողովածուները մի քանի դարով ավելի
հին են մեզ հայտնի եգիպտականներից, որոնք գրվել են ավելի քան երեք և կես
հազարամյակ առաջ։ Բերենք կավե սալիկների վրա դրոշմված ժողովրդական
իմաստության մի քանի օրինակ. /Լավ  հագնվածին  ամենուրեք ուրախ  են։
Վայրի ցուլից խույս տվեց, վայրի կովի հանդիպեց, Եթե երկիրը  վատ  զինված
լինի, թշնամին դարպասի մոտ միշտ կանգնած կլինի/։
Պատկառելի տարիք ունեն նաև շումերական առակները կենդանիների մասին՝ ղրանք
ստեղծվել և գրի են առնվել Եզովպոսի  առակներից  ղեռ շատ  առաջ։
Շումերի բանաստեղծները հորինել են նաև. առաջին ձոնր աշխատանքին, և
մարդկության պատմության մեջ առաջին սիրային եղերերգր. «Իմ սրտի սիրելի
ամուսին, քո անսահման գեղեցկությունը քաղցր է մեղրի պես։ Իմ սրտի սիրելի
առյուծ, անսահման է քո գեղեցկությունը, քաղցր է հանց մեղր…»
Նրանց է պատկանում նաև թաղման հնագույն երգը. «Թող քո կյանքի ուղին
չջնջվի մեր հիշողությունից, թող քո անունը հիջվի գալիք օրերին…»
Ըստ սեպագիր սալիկների մենք կարող ենք դատել, որ արդեն այդ ժամանակներում
մարղիկ փառաբանում էին իրենց երկիրը. «0՝, Շումեր, տիեզերքի երկրներից
ամենահզորը, անմար լույսով ողողված, արևածագից մինչև արևամուտ բոլոր
ժողովուրդների համար աստվածային օրենքներ սահմանող… Թող գոմերը լինեն
բազմաթիվ, թող քո կովերը բազմանան, թող քո ոչխարանոցները բազմաքանակ
լինեն, թող քո  ոչխարներն անհամար լինեն»։
Կավե սալիկների վրա դրոշմված է նաև առասպել… տիեզերական եկվորների
մասին։ Դա կարող է զարմանալի թվալ, սակայն մարդկությունր այն
ժամանակվանից ի վեր, երբ սկսեց մտածել, սկսեց նաև խորհրդածել՝ մարդաբնակ
են արղյո՚՚ք մյուս մոլորակները։ Սեպագիր սալիկների և պապիրուսի փաթեթների
վրա, մագաղաթե օրենսգրքերի էջերին և թղթե Ֆոլիանտներին դրոշմված են
առաջին ֆանտաստիկ պատկերացումներր տիեզերքի կառուցվածքի, այլ
մոլորակների, դրանց բնակվածության մասին։ Ահա հին Հնդկաստանի սուրբ
գրքերր՝ Վեդաները, որոնք ստեղծվել են համարյա երեսուն դար առաջ։
Դրանցում, որ առաջին անգամ  արմավենու  տերևների վրա են գրվել, արդեն կա
հիշատակություն աշխարհների բազմաթիվության մասին, որտեղ բնակվում են
մարդկային հոգիները երկրի վրա նրանց գտնվելուց հետո։ Աշխարհների
բազմաթիվության մասին մշուշապատ գաղափարներ են բովանդակում բոլդդայական
գրքերը և հին պարսիկների Զենդ֊ավեստան, որտեղ շարաղըրված են գրաղաշտի
դոգմաները։
Հին Շումերի կավե սալիկներից մեկի վրա պահպանվել է և վերծանվել բոլորովին
արտակարգ մի տեքստ։ Այն ավետում է. «Առաջին տարին Պարսից ծոցի այն մասից,
որը սահմանակից է Բաբելոնին, հայտնվեց բանականությամբ օժտված մի կենդանի։
Կենդանու ամբողջ մարմինն այնպիսին էր, ինչպես ձկանը, իսկ ձկան գլխից ցածր
մեկ ուրիշը, և ներքևում՝ ձկան պոչի հետ միասին, մարդու ոտքեր ուներ։ նրա
ձայնն ու լեզուն մարդկային էին և հասկանալի։ Այդ էակը ցերեկր շփվում էր
մարղկանց հետ, բայց նրանց սնունդը չէր ընդունում։ Եվ նա ուսուցանեց
մարղկանց գիր, գիտություններ և ամեն տեսակի արվեստներ։ Սովորեցրեց նրանց
շինել տներ, կերտել տաճարներ, շարաղրել օրենքներ և բացատրեց
երկրաչափության սկզբունքները։ Սովորեցրեց նրանց տարբերել երկրային
սերմերը և ցույց տվեց, թե ինչպես դրանք հավաքել»։ Որոշ գիտնականներ
ենթադրում են, որ կավե այդ սալիկը ակնարկում է այն մասին, թե երբեմնի
Երկիր են  այցելել այլ մոլորակայիներ…
Շումերագետ Վ. Աֆսւնասևան փորձել է պատկերավոր ցույց տալ, թե ինչպես
իրենց՝ շումերների համար աննկա֊ տելիորեն սկիզբ էր առնում արվեստի մի նոր
տեսակ՝ գրականութլունը, ինչպես ծնունդ աոան «գրողները» և ընթերցողները։
Սկզբում, հավանաբար, նրանք գրագետ մարդիկ են եղել, որոնք կարողացել են
հասկանալ զարմանալի խորիմաստությունը՝ սուր անկյունավոր նշաններով գրել
տեքստ, իսկ այնուհետև գրակապելով կարդալ այն՝ վերծանել ունկնդիրների
համար։ Աստիճանաբար տեքստը դառնում Է այնքան անհրաժեշտ, որ պեղումների
ժամանակ մասնավոր շատ տներում գտնում են սեպագիր սալիկներ որևէ երգի
գրառումով (հավանաբար, համարյա յուրաքանչյուր ընտանիքում կար գոնե մեկ
այդպիսի «գրագէտ» մարդ)։ Այնուհետև այդ գրիչը՝ աշակերտ
«էդուբին» (շումերական դպրոցի) կամ վարժության, կամ իր հաճույքի համար
հորինում է, սիրային վեճի տեքստ, լի կենդանի երանգավորումով և անկեղծ
զգացմունքով։ եվ, ի վերջո, նա միանգամայն կրթված մարդ Է, որ արդեն մենակ,
ոչ թե «տեքստից», այլ միայն աչքերով «իր մեջ», ըմբոշխնում Է
բարոյախոսական պոեմր, որտեղ չափածո յուրաքանչյուր տողի սկիզբը աքրոս–
տիկոս Է. «Ես, Սահիլ֊քինաուբիբս, հմայախոս եմ, աստծուն և թագավորին
օրհնող»։
Շումերների բանահյուսական մշակույթի բարձրագույն նվաճումն իրավամբ
Գիլզամեշի մասին դյուցազներգաթյունն Է՝ աշխարհի ամենահնագույն գրական
ստեղծագործությունը։ Այն պատմում Է «Մինչև աշխարհի ծայրը ամեն ինչ տեսած,
ծովերը ճանաչած, լեռները անցած աշխարհի մյուս ծայրր հասած, ընկերոջ հետ
միասին թշնամիներին նվաճած, գերիմաստությունն րմբռնած» հերոսի (այս
բառերով Է սկսվում պոեմը)՝ Ուրուկ քաղաքի տիրակալի մասին։ Ներկայումս այդ
դյուցազնի մասին հայտնի են շումերական վեց զրույցներ, Դրանցից՝ հինգը
մտնում են կանոնական տարբերակի մեջ, այդ թվում զրույց ջրհեղեղի,
Գիլգամեշի անմահության և հավերժական փառքի որոնումների, Էնկիդուի թաղման
մասին… Հետաքրքրական է Գիլզամեշի մասին «Ագայի դեսպանները– զրույցը…
Այն՝ արտացոլում է Շումերի վաղ դինաստիկան պատմության քաղաքական
կարևորազույն իրադարձություն՝ Գիլզամեշի հաղթանակը Կիշ քաղաքը գլխավորած
Ներքին Միջագետքի հյուսիսային շրջանների քաղաքական առաջնորդ Ագայի
նկատմամբ։ Զրույցը մեզ ծանոթացնում է այդ կիսաառասպելական ժամանակաշրջանի
հասարակական կարգ ու կանոնների հետ. պատերազմ հայտարարելը քննարկվեց
Ուրուկ քաղաքի ավագանու ժողովում, որոնք արտահայտվեցին պատերազմ վարելու
ղեմ, իսկ զենք կրելու ունակների ժողովը հավանություն տվեց Գիլզամեշի
պլանին. «Քիշի աոջև զլուխ չենք խոնարհի, Քիշր զենքով կնվաճենք»։
Չեխ գիտնական՝ Հին Արևելքի խոշորագույն մասնագետ Յոզեֆ կլիմը (սեպագիր
տեքստերը նա ուսումնասիրել է պրոֆեսոր Բ. Հրոզնու ղեկավարոլթյամբ) զտնում
է, որ Գիլգամեշի մասին էպոսը Միջագետքի ավանդույթների իսկական
արտահայտությունն է և մինչև այժմ մեզ հայտնի միջագետքյան ամենախոշոր
գրական ստեղծագործությունր։ Այն համաշխարհային  գրականության
ակունքներում  գտնվող նշանավոր ստեղծագործություն է։ «Այդ էպոսի գլխավոր
արժանիքը,— շարունակում է Յ. Կլիմր,— այն է, որ այնտեղ առաջին պլանում են
մարղկային ճակատագրերը և մարդու հերոսությունր, որի կողքին նսեմանում են
դիցաբանական զբույցները և աստվածների դասը»։
Կարիք կա արդյոք զարմանալու, որ «Ամենատեսի մասինյ) Գիլգամեշի և նրա
ընկեր էնկիդուի սխրանքների մասին պոեմը, շատ մեծ տարածում և հսկայական
ազղեցություն է ունեցել գրականության զարգացման վրա։ Այն մեզ է հասել
Մերձավոր Արևելքի չորս լեզուներով գրառված՝ շումերերեն, աքքադերեն,
խուրիտերեն, խեթերեն։ Այդ հին էպոսի ազդցությունը գրական մյուս
հուշարձանների վրա հանգամանորեն հետազոտել է պրոֆեսոբ Պ, Իենսենն իր
երկհատորյա մենագրությունում։ Նա հավաստում է, որ ոչ միայն բիբլիական
ավանդությունները ջրհեղեղի մասին, այլ նաև Հովհաննես Մկրտչի, Հիսուս
Քրիստոսի և Պողոս առաքյալի կերպարներն ազդված են շումերական հին էպոսից։
Դեռ ավելին, Պ. Իենսենն ապացուցել է, որ հին հունական և հին հռոմեական
զրույցների զգալի մասր, սկանդինավյան սագաները և հնդկական էպոսը,
Բուդդայի և Մահմեդ մարգարեի ղիցաբանոլթյունը, այդ բոլորը միայն Գիլղամեշի
մասին պոեմի տեղական մեկնակերպերն են» Իենսենի կարծիքով, Գիլգամեշը
Պերսեոսի և Սուրբ Գևորգի նախատիպն է։ Շումերական էպոսի
համանմանություններ կարելի Է գտնել «Իլիականի», «Երգ Նիբելունգների
մասին», «Ռիգվեդայի» և վիպերգական այլ ստեղծագործությունների ոճաբանական
բնորոշ առանձնահատկություններում։
Հատկապես վառ և համոզիչ են այն զուգահեռները, որ կատարում են հետազոտող
շումերագետները Միջագետքի հին տեքստերի և Աստվածաշնչի միջև։ Օրինակ,
ապշեցուցիչ Է բիբլիական և շումերական տիեզերաբանության նմանությունը։
Աստվածաշնչում ասվում Է նախաստեղծ օվկիանոսի մասին, Միջագետքի բնակիչների
հնագույն պատկերացումներով նախաստեղծ օվկիանոսը նույնպես սկզբում
գոյություն Է ունեցել: Այնուհետև, ասում են շումերական տեքստերը, —դա ևս
իր համանմանություններն ունի Աստվածաշնչում,— նախաստեղծ օվկիանոսը
բաժանվեց երկնակամարի ևՀարթ երկրի։ Նույնիսկ Աստվածաշնչի ամենավառ Էջերը՝
«Երգ երգոցում» հնչող քնարական հիանալի մոտիվները,  սկիզբ են  առնում
հին  շումերական   կերպարներից։
Գիլգամեշի մասին պոեմը իսկական ձոն է մարդուն, նրա ձզտումներին և
խիգախումներին։ Այնտեղ վառ կերպով արտահայտված է հետաքրքրություն
հերոսական անձնավորության նկատմամբ, իսկ ինքը հերոսը պայքարի մեջ է
մտնում աստծո սահմանած անիրավացի կարգ ու կանոնի դեմ։ Պոեմի առաջին
երգերը, կրկնում ենք, ծնունդ են առել և գրվել Շումերում։
Գիտական հայտնագործությունները հետևում էին մեկն մյուսին։ Եվ դրանցից
յուրաքանչյուրը գիտնականների հսկայական աշխատանքի, հնարագիտության և
վարպետության արղյունք է։ Որոշ տեքստեր մեզ են հասել ավելի ուշ շրջանի /
բաբելոնյան/ վատ պահպանված պատճեններով։ Շատ   ստեղծագործություններ
տարանջատված   էին։
Օրինակ, մեծ արվեստ է պահանջվել, որպեսզի սեպագիր բազմաթիվ սալիկների
բեկորներից վերականգնվի «Ձկների տուն» գրական հոլշարձանը։ Պոեմի մասերը
գտնվում էին աշխարհի երեք թանգարաններում, սկիզբը՝ Ստամբուլում, միջին
մասը Լոնդոնում, վերջամասը՝ Ֆիլադելֆիայում։ Եվ այնուամենայնիվ, այդ
պոեմի տեքստը հաջողվեց վերականգնել, թարգմանել և ծանոթագրել։ Այն
բովանդակում է բազմաթիվ ձկների հույժ բանաստեղծական նկարագրությունր։
Ահա ինչ է  ասվում կատվաձկան մասին։  Այդ ձկան Գլուխը բրիչ է ատամները
սանր, Նրա ոսկորները՝ սոճու  ճյուղեր,
Նրա բարարակ պոչը՝  ձկնորսի պատուհաս։
Շումերում լայնորեն տարածված էին ամենաբազմապիսի բարոյախոսությունները,
վիճաբանությունները, բանավեճերը: Մեր ժամանակի գիտնականներին հաջողվեց
պատառիկներից վերականգնել «Հողագործի օրացույց» պայմանական վերնագրով
բարոյախոսությունր։ Այդ  «Օրացույցի» առաջին տողն ասում է. «Ժամանակին
հողագործը սովորեցնում է իր որդուն»։ Այնուհետև խորհուրդներ են տրվում,
թե ինչպես լավ բերք ստանալ։ Դրանք ընդգրկում են դաշտային աշխատանքների
բոլոր տեսակները՝ հողի ոռոգումից մինչև բերքահավաքր։ Ամբողջ
բարոյախոսությունր բաղկացած է 107 տողից։ Ահա մի քանի խորհուրդներ հին
հողագործներին, «Երբ դու ձեռնամուխ կլինես դաշտի մշակմանը, թող քո
գութանը քեզ համար բարձրացնի խոզանը… Տեղակայիր գութանի թևը, ակոս
բացիր… որքան խորը լինի ակոսը, նրանում այնքան բարձր կաճի  գարին»։
Ցանքը կատարվում էր վարի հետ միաժամանակ։ Դրա •համար գութանին կցում էին
հատուկ հարմարանք, ստացվում էր յուրատեսակ գութան֊սերմնացան։ Այդ հեռավոր
ժամանակներից մեզ է հասել դրա ուրվանկարը։ Հաշորդ խորհուրդը վերաբերում է
հենց ցանքին. «Երբ դու ձեռնամուրյ ես լինում դաշտր վարելուն, աչքդ մի
կտրիր այն մարդուց. որր գարու սերմերը պետք է գցի հողի մեջ։ Թող նա
սերմերը գցի երկու մատ հավասար խորությամբ… Եթե գարու սերմերը պահանջվող
խորությամբ չցանվեն, խոփը փոխիր։ /ի դեպ, խոփը «գութանի լեզու է
կոչվում/: Այնուհետև խորհուրդ է տրվում «դաշտից քշել թռչուններին», իսկ
հետո մի քանի անգամ ջրել դաշտր։ «Եթե գարին լավ վիճակում է և նրա
հատիկները հասունանալով լցվում են, այն ջրիր չորրորդ անգամ, և դա քեզ
յուրաքանչյուր տասը չափին մեկ լրացուցիչ չափ հացահատիկ կտա»։ Այնուհետև
խորհուրդներ են տրվում գարոլ հնձի, կալսելու և քամհարելու մասին։
Հողագործը ստույգ պետք է իմանա–թե երբ սկսի ցանքը։ Եվ Շումերի քուրմերը
մշակեցին Երկրի հնագույն օրացույցներից մեկը լուսնայինը։ Հետզհետե
լուսնային օրացուցը վերափոխվեց լուսնաարեգակնայինի. Ամիսները հաշվում էին
ըստ  Լուսնի, իսկ  տարին՝ ըստ Արեգակի։
«Վեճը բրիչի և գութանի միշև» մանրամասն նկարագրում է, թե ինչ են անում,
ինչի համար են նախատեսված գյուղատնտեսական այդ գործիքները։ Տեքստն
ավարտվում է հետևյալ խոսքերով. «Բրիչի և գութանի վեճն ավարտվում է բրիչի
հաղթանակով»։
Հասկանալի է, որ գրադարաներում պահպանվում էին նաև պաշտամունքային-ժամ
ասացային գրականություն. ձոներ աստվածներին և առասպելներ նրանց մասին,
աղոթքներ, հմայություններ, ապաշխարանքի սաղմոսներ, գուշակություններ,
կանխատեսություններ։ Գրական տեսակետից առավել հետաքրքրականը ապաշխարանքի
սաղմոսներն են, որոնք իսկական քնարականությամբ են արտացոլում մարդկային
դառնություններն  ու տառապանքները։
Գերմանացի երաժշտագետ Կ. Զաքսը հետաքրքրվեց կավե այն սալիկով, որը
պատկանում է մեր թվականոլթյունից առաջ III հաղարամյակին։ «Մարդու
արարչության մասին» շումերական ավանդության տեքստից բացի դրա վրա
հայտնաբերվել են սեպագիր նշաններ, որոնք համարում են երաժշտական
գրառումներ։ Գիտնականի կարծիքով, այնտեղ գրանցված է մեղեդի տավիղի համար՝
նվագակցությունն ուղեկցվում  էր   ավանդապատումի  ընթերցումով։
Առանց շումերական գրադարանների մենք անհամեմատ ավելի քիչ բան կգիտենայինք
Միչագետքում բնակվող հին ժողովուրդների կենցաղի, արտադրության,
հավատալիքների մասին։ «Այն ժամանակվա այդ բոլոր գրքերը. նշում է Ս.
Կրամերը,— անհրաժեշտ էր ինչ֊որ ձևով պահպանել, խմբավորել, պահել պատշած
ձևով։ Հավանաբար, դասատուներն ու գրիչները «գրադարանային» գործում
հետևում էին ինչ֊որ սիստեմի։ նախապես կարելի է ենթադրել, որ աշխատանքը
հեշտացնելու նպատակով արդեն այն ժամանակ կազմում էին որոշակի
հատկանիշներով խմբավորված գրական ստեղծագործությունների ցուցակներ»։ Այդ
կարող է զարմանալի թվալ, սակայն գրացուցակները նույնպես հաջողվեց  գտնել
և վերծանել։
Հետազոտողի ձեռքին է կավե մի սալիկ։ Ժամանակին այն հայտնաբերել են
Շումերի քաղաքներից մեկի պեղումների– րնթացքում և ուղարկել Պենսիլվանիայի
համալսարանի թանգարանին։ Այն մեծ չէ (վեց ու կես սանտիմետր երկարություն
և մոտավորապես երեք ու կես սանտիմետր լայնություն ունի) և ազատ
տեղավորվում է ափի մեջ։ Սալիկի երկու երեսը ծածկված են սեպագիր
նշաններով։   Երեսներից յուրաքանչյուրը բաժանված է երկու սյունակի։ Բացի
ղրանից, տեքստի յուրաքանչյուր տասը տողը բաժանված է հորիզոնական գծով:
«Ինչ֊որ անհայտ պոեմ  է»,— մտածեց գիտնականը, չնայած  կարճ  տողերը և այդ
հորիզոնական   գծերը   շատ   էին տարակուսանք պատճառում։ Նա կրկին ու
կրկին  վերընթերցում էր տողերը, սակայն  կապակցված տեքստ չէր ստացվում։
Կարդալով և վերակարդալով ֆրազներր, նա ավելի ու ավելի էր զարմանում իրեն
հայտնի ստեղծագործությունների առաջին տողերին դրանց նմանության առթիվ։
Հետո փայլատակեց կռահումը, որը հաստատվեց մանրազնին ստուգումով դա
գրացուցակ էր։ Հինավուրց գրիչը շատ մանր  ձեռազրով սալիկի վրա նշագծել էր
62 գրական ստեղծագործությունների անվանումեերը  (իսկ դրանք, ինչպես հայտն
է, կոչվում էին տեքստի առաջին տողով)։ Դրանցից  քսանչորսը հասել է մեզ։
Շուտով Լուվրում վերծանվեց նաև  երկրորդ   գրացուցակը։
Երկու ցուցակը մեզ համար պահպանել են 87 ստեղծագործությունների
անվանումները. ծեսերի, հմայիլների, նա֊խանշանների ժողովածուներ, գրական
տեքստեր։ Դրանց թվում են «Բրիչի ստեղծումը» առասպելը, «Ժամանակով
հողագործը..,» խրատը, առանձին երգեր Գիլգամեշի մասին պոեմից, «Մարդն
աստվածների կատարելությունն է» պոեմր։
Այդ երկու գրացուցակների ստույգ նշանակությունը դեռևս հայտնի չէ։ Կարող է
պատահել, գրիչը ցուցակը կազմել է մինչ տեքստերով սալիկները գրապահոցում
թաքցնելր, կարող է պատահել հակառակր, դրանք « սալիկների տանր»
դարակներում դասավորելու ընթացքում։ Պարզ չէ, թե ինչով է պայմանավորված
ցուցակում ստեղծագործությանների ընդունված հերթականաթյունը և այլն։
Հետաքրքրական է, որ գրացուցակներից մեկի վերջում նշված է «հեղինակը»,
«Գված է  էա  աստծո  շուրթերից»։
Տակավին Շումերի գրադարանների մասին մենք շատ քիչ բան գիտենք, բայց չէ որ
բնավ էլ ոչ բոլոր սալիկներն են կարդացվել։ Հնարավոր է, որ այդ հնագույն
քաղաքակրթության  նոր հետազոտողները  կհայտնարերեն նաև նոր գրացուցակները
և նոր տեղեկություններ կստանան  այն ժամանակվա գրապահոցների մասին։
Շումերների հորինած սեպագիրը լայնորեն տարածվեց Մերձավոր Արևելքի և Փոքր
Ասիայի երկրներում։ Շատ քաղաքներում գտնվել են կավե սալիկների
ժողովածուներ, որոնք պատկերացում են տալիս և գրքերի բնույթի, և դրանց
պահպանության եղանակների, և աշխարհի հնագույն գրադարանների ֆոնդի
ավելացման մասին։ Դրանցից ամենանշանավորը Ասորեստանի Աշշուրբանապալ
բռնակալ թագավորի հավաքած «կավե գրքերի» գրադարանն էր։

Աշխարհի ամենագեղեցիկ 7 գրադարաններն ըստ CNN-ի

Հետաքրքիր են արդյոք գրադարաններն iPad-ի և Kindle-ի դարաշրջանում: «Արմենպրես»-ից տեղեկանում ենք, որ CNN-ը փորձել է տալ հարցի պատասխանը, ներկայացնելով «Աշխարհի ամենագեղեցիկ յոթ գրադարաններ»-ի ցուցակը:

Ցանկը գլխավորում է Սիեթլի կենտրոնական գրադարանը: Այն նախագծել են հոլանդացի ճարտարապետ Ռեմ Քուլհասը և ամերիկացի դիզայներ Ջոշուա Ռամուսը: Բացումից ընդամենը երկու տարի անց զբոսաշրջային այցեր են կազմակեպվել գրադարան: Այդ ընթացքում գրադարանն ընդունել է ամբողջ աշխարհից ավելի քան 2 միլիոն զբոսաշրջիկների: Գրադարանը ճարտարապետների ամերիկյան ինստիտուտի կողմից ճանաչվել է իբրև ԱՄՆ-ի 150 ամենասիրելի կառույցներից մեկը:
Երկրորդ տեղում է Դուբլինի Երրորդություն քոլեջի (Trinity College) գրադարանը, որն ամենահինն է Իռլանդիայում: Հիմնադրվել է 1592-ին Եղիսաբեթ Առաջին թագուհու կողմից: Հայտնի է նաև իր Երկար սենյակով (Long Room), ուր պահվում են գրադարանի ավելի քան 200 հազար հնագույն գրքերը:
Երրորդը Կալիֆորնիայի համալսարանի Գեյզել գրադարանն է` ամենաժամանակակից գրադարանն աշխարհում: Այն իր անունն ստացել է Թեոդոր Գեյզելի պատվին: Առաջին հայացքից տիեզերանավ հիշեցնող կառույցը ոգեշնչման աղբույր է եղել բազմաթիվ գիտահանրամատչելի ստեղծագործությունների համար. նրա օրինակով է ստեղծվել Լեոնարդո Դի Կապրիոյի դերակատարմամբ Inception ֆիլմի ձնե աշտարակը:
Թերևս իր տեսքով ամենայուրօրինակ գրադարանը, որ զբաղեցնում է չորրորդ հորիզոնականը, Նիդերլանդների TU Delft գրադարանն է: Այն գտնվում է Նիդերլանդների Delft Տեխնոլոգիական համալսարանում: Գրադարանում պահվում են ավելի քան 862 հազար գրքեր և 16 հազար ամսագրեր: Իրական գրադարանը գտնվում է գետնի տակ, ուստի դրսից այն տեսանելի չէ: Արտաքինից երևում է միայն գրադարանի կտուրը, որն իրենից մարգագետին է ներկայացնում և հսկա կոնե աշտարակը:
Ալեքսանդրիայի աշխարհահռչակ գրադարանը հինգերորդ տեղում է: Այսօր Եգիպտոսում գործում է Ալեքսանդրիայի արքայական գրադարանի վերակառուցված տարբերակը, որը վերանորոգվել է 2002 թվականին` տասը տարվա նախագծումից և պլանավորումից հետո: Ալեքսանդրիայի հին գրադարանը կառուցվել էր Ալեքսանդր Մեծի օրոք` մեզնից 2300 տարի առաջ:
«Աշխարհի յոթ ամենագեղեցիկ գրադարաններ»-ի ցուցակի վեցերորդ և յոթերորդ տեղերը զբաղեցնում են Գերմանիայի Շտուտգարդի և Սինգապուրի Բիշան (Bishan) հանրային գրադարանները:
Աղբյուրը՝ http://www.yerevan2012.orglibr

Գրադարանի դերը կաբինետային ուսուցման գործում

Գրադարանի դերը կաբինետային ուսուցման գործում

«Տիգրան Հայրապետյան» գրադարանի ղեկավար

Կրթահամալիրում ուսումնական և հետազոտական աշխատանքների խթանման և բարելավման նպատակով անհրաժեշտ թվային միջոցներով առարկայական կաբինետ-լաբարատորիաներ են ստեղծվել:Դասարան-լաբորատորիայի առարկայական ղեկավարի առջև խնդիր էր դրված ունենալ անհրաժեշտ բոլոր կրթական ռեսուրսները (դասագիրք, բառարան… քարտեզ, և թվային ռեսուրսներ): Նշենք, որ սա նորարարություն է մեր կրթահամալիրում, որտեղ լաբորատորիայի ղեկավարն ինքն է իր մասնագիտական «ընթերցարանը» ստեղծում, իսկ գրադարանն ավելի ու ավելի է ընդլայնում այն: Սա փոխում է գրադարանի կառուցվածքը. գրադարան-գրապահոց, գրադարան-ընթերցարան, ընթերցավար-դասավանդող փոխհարաբերությունների ճիշտ կազմակերպման ժամանակ ուսուցման արդյունքն ակնհայտ է: Կաբինետ-լաբորատորիայի դասավանդողի համագործակցությունը գրադարանի հետ շարունակական է: Գրադարանը տեղեկացնում կամ ուղարկում է հղումներ էլ.փոստով, նորույթներ գրականության ու նոր ռեսուրսների մասին:

Դասավանդողի հետ անընդհատ համագործակցելով` գրադարանը հարստացնում է լաբարատորիան՝ հաշվի առնելով դասավանդողի նախապես ներկայացրած ծրագիրը, ինչն էլ իր հերթին նպաստում է դասավանդողի աշխատանքի արդունավետության բարձրացմանը:

«Գրադարանը, գոնե իմ սերնդի համար, հստակ աշխատաձև ունի. գիրքը գրանցվում է ձեր անունով, նշվում, թե երբ ես վերադարձնելու, այն ժպիտով հանձնվում է քեզ որոշակի ժամանակով։
Գրականությունը դասարանում ավելի շատ է պետք գալիս և ավելի անկանխատեսելի ժամանակով։ Օրինակ՝ լեզվի այս կամ այն դրույթը պաշտոնական գրականությունից ճշտելու համար հարկավոր է անվանի լեզվաբանների աշխատությունները միշտ ձեռքի տակ ունենալ։ Այդպես անկանխատեսելի պահին կարող է զանազան բառարաններ, տարբեր թվերի ու մակարդակների դասագրքեր և այլ գրականության անհրաժեշտություն լինի։ Այս խնդրի լավագույն լուծումը գտնված է մեր կրթահամալիրում. գրադարանը մասնագիտական և որոշ ծրագրային գեղարվեստական գրքեր, նաև դասագրքերը բաժանել է համապատասխան կաբինետներին։ Գրքի համար պատասխանատուն, միևնույն է, դասավանդողն է։ Այս դեպքում, սակայն, ժամկետն ավելի երկար է՝ մինչև ուսումնական տարվա ավարտը, և գիրքը կարող ես օգտագործել հենց անհրաժեշտությունը ծագի։ Այդ պահը կարող ես և ծրագրած չլինել։
Ինձ անձամբ գրադարանի այս աշխատակարգն օգնում է առավելագույնս»,- նշում է հայոց լեզվի և գրականության դասավանդող Ղազարյան Հասմիկը:

Գրադարանի խնդիրն է կաբինետ-լաբորատորիաներին ապահովել.

ուսումնական ռեսուրսներով (թվային և թղթային)
թվային միջոցներով
ուղղորդմամբ
տեղեկատվությամբ
հարմարավետ միջավայր հետազոտական աշխատանքների համար գրադարանի ընթերցասրահներում
Կաբինետային համակարգը գրադարանի գործունեությանը չի խանգարում. այն բավարարում է կոնկրետ ընթերցողի կոնկրետ պահանջը:
Գրադարանի նախապես մշակած մեթոդական ուղիները հեշտացնում և էլ ավելի արդյունավետ են դարձնում դասավանդողի գործը և դասի ճիշտ կազմակերպումը, մասնավորապես՝

պահանջվող նյութը փնտրելիս
ուսումնական փաթեթը համակարգչում տեղադրելիս
այն կիրառելիս
մեդիագրադարանի և լաբորատորիայում առկա տպագիր ուսումնական նյութերն անսպառ ու անխնա օգտագործելիս:
«Մեդիա գրադարանի առկայությունը կրթության կազմակերպման գործում լուծում է երկու կարևոր խնդիր: Նախ այն երեխային սովորեցնում է առավել արդյունավետ օգտագործել համացանցը` որպես կրթական միջավայր: Գրադարանի կայքում տեղադրված նյութերը անմիջականորեն առնչվում են սովորողի ամենօրյա կրթությանը: Այլևս անհրաժեշտ չէ համացանցում երկար որոնել քեզ անհրաժեշտ նյութերը: Դրանք կարելի է գտնել գրադարանի կայքում:
Երկրորդ` այսօրվա թվային աշխարհում մեդիա գրադարանը ուղղակի անհրաժեշտություն է աշխարհի հետ համաչափ քայլելու համար: Գաղտնիք չէ, որ զարգացած երկրներում արդեն վաղուց ներդրված է թվային գրադարանը` որպես հանրակրթության անբաժան մի մասնիկ: Այդ առումով, խիստ կարևորում եմ «Տ. Հայրապետյան» գրադարանի կայքը և դրանում առկա ու ամեն օր թարմացվող թվային գրադարանի առկայությւնը մեր Կրթահամալիրում:
Ուսուցման գործընթացի կազմակերպումը մասնագիտական կաբինետներում պահանջում է դինամիկ և ռացիոնալ լուծումներ: Մեդիագրադարանը, իր հարուստ բազայով, անմիջականորեն ներկա է յուրաքանչյուր դասարանում: Այն ապահովում է դասապրոցեսի դինամիկությունը, բարձրացնում երեխայի ընդհանուր ակտիվությունը, ապահովում է ուսուցման գործընթացը բազմաշերտությունը, և հնարավորություն է ստեղծում ցանկացած հարցի տալ ռացիոնալ լուծում»: Արտակ Զարգարյան

Կարծում եմ, գրադարանի առկայությունը կաբինետ–լաբորատորիայում ուսումնական միջավայրի կարևոր մասն է: Այն դեպի դասավանդողի անհատականությունը տանող ճանապարհն է և արտացոլում է դասարանի գրագիտության կարևորումը: Այսպիսով՝ 2012-2013 ուս.տարում գրադարանն իր առջև խնդիր է դրել զարգանալ և մասնագիտական գրականությամբ առավելագույնս ապահովել կաբինետ-լաբորատորիաների «ընթերցարանները», որն էլ իր հերթին կօգնի ավելի կիրթ ուսումնական միջավայր կառուցելուն:

http://dpir.mskh.am/

Մեդիագրադարանը կրթահամալիրում իրականացվող ծրագրերի հիմնական և բաղկացուցիչ մաս

USANWX 269 Գրադարանի կայքը որպես ուսումնական դասապրոցեսի  բաղկացուցիչ մաս հավաքում և բաժին առ բաժին ներկայացնում է  ամենատարբեր բնագավառների նյութեր: Որպես սկիզբ  մեդիագրադարանը թվայնացրեց հանրակրթական բոլոր  դասագրքերը, օժանդակ նյութերը, կրթահամալիրում իրականացվող ծրագրերին համապատասխան դասագրքեր և աշխատանքային տետրեր, «Շաղիկ» հրատարակչատան գրքերը: Աշխատանքի ընթացքում պարբերաբար սկսեցինք համապատասխան ուսումնական ծրագրերին տեղադրել նյութեր, տեսաֆիլմեր, աուդիոգրքեր, հոդվածներ, թերթեր և ամսագրեր: Մեդիագրադարանը իր առջև խնդիր է դրել գրադարանին տալ ժամանակակից և պահանջարկ ունեցող շունչ և ժամ առ ժամ հարստանում է էլեկտրոնային պաշարներով: Դրա արդյունքում ունենում ենք ավելի շատ ընթերցողներ, ինչը երևում է տվյալ նյութի ընթերցանության քանակից, կարծիքներից, հեռախոսային զանգերից: Գրադարանին ժամանակակից շունչ է տալիս կայքի պաշարների կատալոգ բաժինը: Մտնելով այդ բաժին ընթերցողը տեղեկություն է ստանում գրադարանում առկա գրքերի ցանկի մասին, որը դրված էայբբենական կարգով, տարբեր լեզուներով՝ առանձին- առանձին: Ցանկը իր մեջ ներառում է նաև գիրք, թվային գիրք, աուդիոգիրք, տեսանյութ, կրթահամալիրի նյութեր բաժինները:

Թվային գիրք բաժինը իր մեջ պարունակում է ուսումնական կենտրոնի ղեկավարների կողմից պատվիրված ծրագրային նյութերի թվայնացված գրականությունը կամ ինտերնետային որևէ կայքում համապատասխան օժանդակ գրականության թվային տարբերակի հղումը, ինչպես նաև մեր գործընկերների ուղարկած թվային նյութերը:Թվային դասագիրք բաժնում տեղադրված են հանրակրթական առարկաների դասագրքեր, ուսումնական կենտրոնների պատվիրած օժանդակ գրականություն, ուսումնական կայքերի հղումներ, տրամաբանական խաղերի կայքերի հղումներ: Դասագրքերը տեղադրված են PDF-տարբերակով և հեշտությամբ օգտագործվում են սովորողների կողմից: PDf-ը լայն հնարավորություններ է տալիս դասապրոցեսի աշխատանքների կատարման ժամանակ:

Հոդվածներ բաժնում տեղադրված են գրադարանավարների հոդվածները, որոնք հրապարակվել են նաև «Դպիր» մանկավարժական ամսագրում: Դրանք հիմնականում գրադարանի, մեդիագրադարանի, թվային ռեսուրսների մասին են:
Աուդիոգիրք բաժնում տեղադրված են ինչպես կրթահամալիրի սովորողների ձայնագրած գրքերը, այնպես էլ տարբեր կայքերում տեղադրված գրքերի աուդիո տարբերակներ, որոնք ավելի են հեշտացնում ընթերցողի գործը: Աուդիոգրքերի առավելությունը կայանում է նրանում, որ սովորողը կամ ընթերցողը լսելու միջոցով (կլինի գեղարվեստական գործ, դասագիրք կամ ռադիոթատրոն) կարող է բավարարել իր հետաքրքրությունները, սովորել դասը: Քանի որ «Տիգրան Հայրապետյան» գրադարանի կայքն ունի ընթերցողների մեծ բանակ, անհրաժեշտություն առաջացավ պաշարների կատալոգում ավելացնել ո´չ պակաս կարևոր թերթեր և ամսագրեր բաժինը:

Տեսանյութ-տեղադրված են ուսումնական ֆիլմեր: Դասագրքերում երբեմն խրթին շարադրված նյութերը սովորողի համար թվում են դժվարամարս: Տեսաֆիլմը սովորողին հնարավորություն է ընձեռնում ավելի լավ պատկերացնել և ըմբռնել տվյալ թեմայի բովանդակությունը՝ ժամանակաշրջանը, իրադարձությունները: Փորձը ցույց է տալիս, որ սովորողն ավելի հետաքրքությամբ է դիտում, մարսում այդ նյութը ֆիլմի միջոցով:
Կրթահամալիրի նյութերը, տեսաֆիլմը, աուդիոգիրքը սովորողի և դասավանդողի համար արագ հասանելի է և համախմբված: Դասապրոցեսի ժամանակ այն լրացուցիչ կրթություն, ինֆորմացիա է տալիս, մատչելի և հետաքրքիր է դարձնում նյութը:

Այսօրվա մեր գրադարանը նորովի նոր շունչ է տալիս իր գործունեությամբ:

Գրադարանի կայքի տարածման աշխարհագրական շրջանակը մեծանում է, այն բաց է, և մեր գրադարանից կարող են օգտվել ո´չ միայն կրթահամալիրի սովորողները, ծնողներն ու ուսուցիչները, այլ նաև արտասահմանում գտնվող հայերը:
Գրադարանը հոդվածով հանդես էր եկել, որ ունի շատ լավ գորընկերներ ԱՄՆ-ում և ընթերցողներ աշխարհի տարբեր երկրներում:

Տեղադրված նյութերից, թերթեր-ամսագրերից, ֆիլմերից, աուդիոգրքերից շատ պարզ է դառնում կայքի պահանջված լինելը: Կարծիքները, հղումներն ու նամակները ևս դրա գրավականն են: Կայքը հանդիսացավ որպես ընթերցանության խթանման միջոց, երբ գրադարանը հանդես եկավ մի նոր նախաձեռնությամբ՝ յուրաքանչյուրի էլեկտրոնային հասցեին ուղարկելով թվայնացված գրքեր, հոդվածներ, մտքեր, խոհեր, տեսանյութեր:

Ընթերցողների մեծ բանակի հետ մեկտեղ ունենք շատ լավ գործընկերներ, համագործակցում ենք նրանց հետ և փորձում ենք քայլել ժամանակին համընթաց:

Այսպիսով գրադարանն իրենից ներկայացնում է մեդիակրթության ռեսուրս-կենտրոն:

Գրադարանների համառոտ պատմություն

Հին աշխարհի առաջին գրադարանները, որպես գրավոր հուշարձանների պահոցներ, ստեղծվել են հազարամյակներ առաջ: Մ.թ.ա առաջին դարում կառուցված Հին Եգիպտոսի` Ալեքսանդրիայի գրադարանը, աշխարհի հնագույն ու հարուստ գրապահոցն է եղել (700 հազար ձեռագրեր):  Գրադարանի հարստությանը հաղորդակից են եղել ու օգտվել նաև Մաշտոցն ու Մովսես Խորենացին: Շուրջ 200 հազար ձեռագրեր են պահպանվել հին աշխարհում հայտնի` Պերգամոնի թագավորության գրադարանում:
Հայաստանում գրադարանները տարբեր անուններ են ունեցել` գրատուն, գանձարան, մատենադարան կամ դիվան, և սովորաբար եղել են վանքերին ու մենաստաններին կից կամ վանքամերձ քարայրներում: Առաջին գրադարան-մատենադարանները ստեղծվել են 5-րդ դարում, արքայական ու հոգևոր կենտրոն էջմիածնում: 10-րդ դարում կառուցված Հաղպատ և Սանահին վանական  համալիրները (երկուսն էլ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում են) 11-րդ դարում արդեն հայտնի էին իրենց հարուստ գրադարաններով: Հայ գրքի կարևորագույն կենտրոններից էին Տաթևի վանքի (11-րդ դար), Արգինայի,  Հռոմկլայի կաթողիկոսության (10-րդ դար) և  Անիի թագավորության (11-րդ դար), Հաղպատի, Վարագավանքի, Սկևռայի ձեռագրատները: Հետագա դարերում իրենց հարուստ գրապահոցներով հայտնի դարձան Գետիկ, Գլաձոր, Գեղարդա վանքերի, Սաղմոսավանքի ու Հովհաննավանքի գրադարանները: Ձեռագրերի հարուստ  հավաքածուներ կային Արճեշի Մեծոփա վանքի, Արցախի (Լեռնային Ղարաբաղ), Կիլիկիայի հայկական թագավորության, Երզնկայի, Վասպուրականի գրադարաններում: Մեծ էին Կաֆայի (1366թ.), Նոր Ջուղայի (17-րդ դար), Լիմ անապատի, Ամրդոլու վանքի գրադարանները: Ժամանակի գիտական ու մշակութային հաստատություն-գրադարաններից մեզ են հասել Սաղմոսավանքի (15-րդ դար) և Ամրդոլու վանքի (17-րդ դար) ձեռագրացուցակները:
Նոր ժամանակներում Երևանում առաջին անգամ  հանրային գրադարան-ընթերցասրահներ են բացվել 1902թ.: 1913թ. փոքրիկ գավառական քաղաքն արդեն 13 գրադարան ուներ,  9000 միավոր գրքով: Հայաստանի խորհրդայնացումից հետո գրադարանների դերը ավելի կարևորվեց, քաղաքներում ու շրջաններում նոր գրադարաններ հիմնվեցին` Երևանի պետական համալսարանի գրադարանը (1920թ.), Խնկո Ապոր անվան մանկական գրադարանը (1933թ.), Երևանի քաղաքային գրադարանը (1935թ.), Գիտությունների ակադեմիայի կենտրոնական գրադարանը (1935թ.):
1975թ. Հայաստանի Խորհրդային Հանրապետությունն ուներ միլիոնավոր գրքերով հարուստ  3300 գրադարան: Խորհրդային Միության փլուզումից հետո Հայաստանի գրադարանային ցանցի առաջ  լուրջ խնդիրներ ծառացան, երբ դրանց պահպանությունը հանձնվեց քաղաքային և տեղական իշխանություններին: Անհաղթահարելի  դժվարությունների արդյունքում գրադարանների թիվը, հատկապես մարզերում, կրճատվեց: Հայաստանում այսօր գործում է 2600 գրադարան:
Լուրջ ուշադրություն է հատկացվում երկրի հանրային գրադարանների համակարգի ճակատագրին: Պետական և տեղական մարմինների նախաձեռնությամբ, հրատարակիչների, գրավաճառների, հեղինակների և հասարակական կազմակերպությունների աջակցությամբ քայլեր են արվում ապահովելու գրադարանների ֆինանսական գործունեությունը և իրականացնելու դրանց` նոր գրքերով համալրումը:
Աղբյուրը՝ http://www.yerevan2012.org